โครงการ จัดทำแผนพลังงานชุมชนเกิดขึ้นในปี พ.ศ.2549 เพื่อมุ่งเน้นสร้างการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคมในการจัดการด้านพลังงาน สิ่งแวดล้อม และแผนงบประมาณในท้องถิ่นของตนเองให้เกิดประสิทธิภาพมากขึ้นในอนาคต ด้วยการส่งเสริมทัศนคติในการใช้พลังงานอย่างยั่งยืน การสรรหาเทคโนโลยีพลังงานทดแทน และการอนุรักษ์พลังงาน ผ่านกระบวนการวางแผนพลังงานระดับชุมชน โดยเริ่มต้นดำเนินงานในพื้นที่นำร่อง 24 องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ปี พ.ศ.2550 ได้ขยายผลเพิ่มขึ้นอีก 80 ชุมชน และปี พ.ศ.2551 อีกจำนวน 162 ชุมชน โดยน้อมนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นแนวทางหลักในการส่งเสริมวิธีคิดและ ปฏิบัติ ภายใต้ชื่อโครงการ “การจัดทำแผนพลังงานชุมชน” ทั้งนี้ ผลจากการดำเนินงานที่เป็นรูปธรรม ก่อให้เกิดประโยชน์กับชุมชน และสังคมโดยรวม คณะรัฐมนตรีได้มติให้โครงการดังกล่าวนี้เป็นหนึ่งในโครงการที่มีความริเริ่ม และประสบผลสัมฤทธิ์เร็ว (Quick Win Initiative) ดีเด่น

สถานการณ์ด้านพลังงาน

ปัจจุบันทุกประเทศทั่วโลกกำลังประสบ ปัญหาวิกฤติราคาพลังงาน ด้วยแหล่งพลังงานหลัก ได้แก่ น้ำมัน ถ่านหิน และก๊าซธรรมชาติ ราคาสูงขึ้นมาก การวางแผนพลังงานให้เกิดความยั่งยืน เพื่อเตรียมรับมือกับสถานการณ์ดังกล่าว จึงเป็นเรื่องจำเป็นและต้องได้รับความร่วมมือจากทุกภาคส่วน

ที่ผ่านมา แม้ว่าประเทศไทยจะมีการรณรงค์ให้ประชาชนเกิดความตระหนักต่อสถานการณ์ด้าน พลังงาน และใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ พร้อมทั้งแสวงหาพลังงานทางเลือกอื่นๆ ทดแทน แต่พบว่าประชาชนในหลายๆ พื้นที่ ยังไม่ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้พลังงาน ทั้งนี้ อาจเป็นเพราะประชาชนส่วนใหญ่คิดว่า “พลังงาน” เป็นเรื่องไกลตัว และอยู่นอกเหนือการจัดการ หรือบางคนเกิดความตระหนัก แต่ขาดความรู้ และขาดการรวมกลุ่มในการจัดการพลังงาน ทำให้ไม่สามารถลงมือปฏิบัติได้จริง แม้ภาครัฐจะพยายามช่วยแก้ไขปัญหาก็ตาม แต่ประชาชนในหลายพื้นที่ยังไม่เข้าใจและไม่คิดว่า “ปัญหาพลังงาน” คือ “ปัญหาสำคัญของท้องถิ่น”

ด้วยเหตุผลดังกล่าวข้างต้น กระทรวงพลังงานจึงปรับเปลี่ยนรูปแบบการทำงานใหม่ โดยร่วมมือกับภาคประชาสังคมในการมุ่งส่งเสริมทัศนคติเรื่องการใช้พลังงาน อย่างยั่งยืน การสรรหาเทคโนโลยีพลังงานอย่างง่ายที่เหมาะสมกับท้องถิ่น โดยให้ประชาชนเป็นศูนย์กลางเพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วม ผ่านกระบวนการวางแผนพลังงานระดับชุมชน โดยเริ่มต้นนำร่อง 24 อปท. (12 เทศบาล 12 อบต.) ในปี พ.ศ.2549 ต่อมาได้ขยายผลเพิ่มอีก 80 อปท. ในปี พ.ศ.2550 และ 126 อปท. ในปี พ.ศ.2551 โดยกระทรวงพลังงานและกระทรวงมหาดไทย ได้ร่วมกันนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาบูรณาการเข้ากับวิถีการใช้พลังงาน ของชุมชน เพื่อส่งเสริมการจัดการพลังงานและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่น ขณะเดียวกันสามารถพัฒนาพลังงานทดแทนจากเศษวัสดุเหลือใช้ และทรัพยากรที่มีอยู่ในพื้นที่ ภายใต้สโลแกน “ชีวิตพอเพียง เพื่อพลังงานเพียงพอ” ที่ยึดหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามปณิธาน “รักพ่อใช้พลังงานอย่างพอเพียง” ด้วย

• ความพอประมาณ (Demand Side Management) หมายถึง เน้นการใช้พลังงานอย่างไม่ฟุ้งเฟ้อ สามารถมองผลของการประหยัดเชื่อมโยงสู่สิ่งต่างๆ รอบตัว (ประหยัดเงินผู้ใช้ ประหยัดไฟให้ชาติ รักษาบรรยากาศให้โลก) เช่น โครงการหรือเทคโนโลยีที่คิดทำต้องจิ๋วแต่แจ๋ว ไม่ทำอะไรที่เกินตัว และช่วยลดรายจ่ายด้านพลังงานได้
• ความมีเหตุผล หมายถึง การเลือกใช้พลังงานอย่างเหมาะสมกับสถานการณ์และสภาพแวดล้อมที่มีอยู่ด้วย เทคโนโลยีที่เหมาะสม พึ่งพาตนเองได้ และลดการใช้พลังงานที่ต้องนำเข้า
• มีภูมิคุ้มกัน หมายถึง การพัฒนาพลังงานทดแทนอย่างยั่งยืนโดยการสร้างความรู้ขึ้นในท้องถิ่นในรูปแบบ ของกิจกรรมการเรียนการสอนในโรงเรียน การต่อยอดฐานอาชีพ และการสร้างวิทยากรตัวคูณด้านพลังงาน ซึงอยู่บนฐานทรัพยากรที่มีอยู่ และส่งเสริมนวัตกรรมพลังงานทดแทนจากภูมิปัญญาไทย

ที่มาของการจัดทำแผนพลังงานชุมชน

รูป แบบการวางแผนพลังงานชุมชนเกิดขึ้นจากการทำงานขององค์กรพัฒนาเอกชนกลุ่มเล็กๆ ภายใต้ชื่อว่า “สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสม” และ “กระทรวงพลังงาน” พัฒนาและผลักดันกระบวนการทำงานในพื้นที่ร่วมกับองค์กรและผู้เชี่ยวชาญจาก ประเทศเดนมาร์ก เพื่อยกระดับความสามารถในการจัดการพลังงานของท้องถิ่น และปรับกระบวนทัศน็ของประชาชนในการใช้พลังงานอย่างพอเพียงจากการลงมือ ปฏิบัติงานจริง พร้อมๆ กับการสร้างเครือข่ายพลังงานยั่งยืนไปสู่องค์กร และภาคประชาสังคมอื่นๆ จนปัจจุบันกระทรวงพลังงานได้ขยายผลแนวคิดนี้ให้เป็นโครงการที่มีความสำคัญ ยิ่งในระดับชาติ ส่วนองค์กรพัฒนาเอกชนกลุ่มนี้ยังได้สร้าง “อาศรมพลังงาน” สำหรับใช้เป็นสถานที่ศึกษาดูงานทางด้านเทคโนโลยีพลังงานสำหรับชุมชนด้วย

เครื่องมือและกลไกสำคัญสำหรับการวางแผนพลังงาน

การวางแผนพลังงานให้บรรลุวัตถุประสงค์ตามที่ตั้งไว้นั้น มีองค์ประกอบเกี่ยวข้องหลายอย่าง ดังนี้

• องค์ประกอบที่ 1 สถานภาพพลังงาน (Energy Status) ศึกษารวบรวม/วิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวกับพลังงานของท้องถิ่น ทั้งเรื่องการบริโภคพลังงานของส่วนต่างๆ เช่น บ้านเรือน สถานประกอบการ สถานที่ราชการ เป็นต้น ราคาค่าพลังงาน แหล่งผลิตพลังงานในท้องถิ่น และศักยภาพของแหล่งพลังงานทดแทน
• องค์ประกอบที่ 2 สมดุลพลังงาน (Energy Balance) การวางแผนพลังงานหรือการใช้เทคโนโลยีพลังงานใดๆ จะต้องแสดงผลที่เป็นตัวชี้วัดเชิงเศรษฐศาสตร์ที่เป็นรูปธรรมด้วย ซึ่งในการวางแผนพลังงานนี้ เครื่องมือที่ใช้ในการวิเคราะห์เรียกว่า “สมดุลพลังงาน” จะช่วยคำนวณได้ว่า เงินที่เป็นค่าใช้จ่ายพลังงานไหลออกนอกชุมชนเท่าใด และหากไม่วางแผนจะสูญเสียพลังงานอย่างไร ซึ่งข้อมูลนี้จะช่วยหาทางออกให้กับชุมชนในการแก้ไขปัญหาของตนเองได้เป็น อย่างดี อย่างไรก็ตามตัวชี้วัดที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ ตัวชี้วัดทางด้านสิ่งแวดล้อม ที่สามารถคำนวณได้ว่าปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ปล่อยออกสู่บรรยากาศในแต่ละ กิจกรรมของการใช้พลังงานเป็นเท่าใด และจะสามารถควบคุมให้อยู่ในขอบเขตได้อย่างไร
• องค์ประกอบที่ 3 เทคโนโลยีพลังงานยั่งยืน ต้องเป็นเทคโนโลยีอย่างง่ายที่ผลิตพลังงานสะอาด เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม คือใช้เชื้อเพลิงและวัตถุดิบที่หมุนเวียนผลิตและใช้ได้ตลอดเวลา พอดีกับความต้องการใช้งาน และมีการเรียนรู้เพื่อการจัดการแบบพึ่งพาตนเอง มีประสิทธิภาพสูง ประหยัดทรัพยากร ประหยัดแรงงาน และค่าใช้จ่าย ที่สำคัญคือต้องเป็นเทคโนโลยีที่ไม่ซับซ้อน และชุมชนสามารถจัดการเองได้ เช่น เตาหุงต้มประสิทธิภาพสูง เตาเผาถ่าน 200 ลิตร บ่อหมักก๊าซชีวภาพ และระบบผลิตไบโอดีเซลแบบชุมชน เป็นต้น
• องค์ประกอบที่ 4 ความพร้อมของประชาชนในพื้นที่ ประชาชน ถือเป็นองค์ประกอบสำคัญต่อการวางแผนพลังงานระดับท้องถิ่น ดังนั้น ประชาชนจึงต้องมีความพร้อมที่จะเข้าร่วมวางแผนและดำเนินงานตามแผน โดยผู้เข้าร่วมวางแผนในระดับชุมชนประกอบด้วยสมาชิกในพื้นที่ ผู้นำทั้งที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ กลุ่มแม่บ้าน กลุ่มผู้ประกอบการ ปราชญ์ชุมชน องค์การบริหารส่วนตำบล ข้าราชการในท้องถิ่น รวมทั้ง ผู้มีอำนาจสนับสนุนการดำเนินงานของท้องถิ่น

ยุทธศาตร์การจัดทำแผนพลังงานชุมชน

การ วางแผนพลังงานชุมชน มีวัตถุประสงค์หลักคือ สร้างแผนพลังงานระดับตำบล เพื่อสร้างขีดความสามารถให้องค์การบริหารส่วนท้องถิ่นมีศักยภาพในการทำแผน พลังงาน และสามารถจัดการพลังงานได้อย่างเป็นรูปธรรม ทั้งนี้ การวางแผนพลังงานชุมชน แบ่งการดำเนินงานออกเป็น 10 ขั้นตอน คือ

• ขั้นตอนที่ 1 สร้างความเข้าใจร่วมกันกับชุมชน : การวางแผนพลังงานจะสำเร็จได้ชุมชนต้องเข้าใจที่มาของโครงการ และยอมรับการเข้าร่ามโครงการในรูปของตัวแทนอาสาสมัครคณะทำงานพลังงานชุมชน ทั้งนี้ เพื่อให้เข้าใจเรื่องพลังงานเบื้องต้นเพิ่มมากขึ้น และเกิดความตระหนักที่จะแก้ปัญหาร่วมกัน
• ขั้นตอนที่ 2 สร้างทีมงานคณะทำงานพลังงานชุมชน : คณะทำงานพลังงานของชุมชนต้องเข้าใจและพร้อมผลักดันกระบวนการทำงาน ตลอดจนเป้าหมายของโครงการให้สัมฤทธิ์ผล
• ขั้นตอนที่ 3 เก็บข้อมูลพลังงานในพื้นที่ : ให้ตัวแทนและเยาวชนในพื้นที่มีส่วนร่วมในการสำรวจข้อมูลพลังงานชุมชนของตนเอง
• ขั้นตอนที่ 4 ประมวลผลข้อมูลจัดทำสถานภาพพลังงาน : เพื่อให้ได้ข้อมูลพลังงานของชุมชน ทำให้ทราบรอยรั่วของการใช้พลังงาน สำหรับนำมาใช้วางแผนพลังงานต่อไป
• ขั้นตอนที่ 5 สะท้อนข้อมูลพลังงานคืนสู่ชุมชน : เพื่อให้ชุมชนได้รับรู้และตรวจสอบข้อมูลพลังงานของชุมชน ทั้งปริมาณการใช้และการสูญเสียเงินสำหรับการบริโภคพลังงานประเภทต่างๆ เพื่อให้คนในชุมชนหันกลับมามองดูวิถีการใช้พลังงานของตนเอง เพราะหากไม่มีการเก็บข้อมูลไว้ก็ไม่สามารถทราบข้อมูลเหล่านี้ได้
• ขั้นตอนที่ 6 ศึกษาดูงานเทคโนโลยีพลังงานที่ยั่งยืน : จุดประกายความคิดและสร้างแรงบันดาลใจในการใช้เทคโนโลยีพลังงานยั่งยืน
• ขั้นตอนที่ 7 ประชุมระดมความคิดเห็นเพื่อจัดทำร่างแผนพลังงานระดับชุมชน : เพื่อให้มีการวางแผน หาทางออกร่วมกัน ริเริ่มการจัดการ เกิดแผนพลังงานของชุมชน
• ขั้นตอนที่ 8 ประชาพิจารณ์ร่างแผนพลังงานกับประชาชนเพื่อจัดทำแผนพลังงานฉบับสมบูรณ์ : เพื่อขอความเห็นชอบในการจัดทำแผนพลังงานร่วมกันของชุมชน
• ขั้นตอนที่ 9 ปฏิบัติตามแผนพลังงานที่วางไว้ (โครงการนำร่อง) : นำแผนพลังงานชุมชนมาปฏิบัติจริงตามกิจกรรมต่างๆ ที่วางไว้ จนสามารถเกิดวิทยากรตัวคูณด้านพลังงาน
• ขั้นตอนที่ 10 สรุปบทเรียนการทำงานร่วมกัน : ประเมินปัญหาอุปสรรค และผลกระทบที่เกิดขึ้น พร้อมวางแผนการทำงานในปีต่อๆ ไป

ยุทธศาสตร์ผนึกกำลัง สร้างเครือข่ายการทำงาน

• ระดับกระทรวง กระทรวงพลังงานกับกระทรวงมหาดไทย
• ระดับองค์กร สำนักงานพลังงานภูมิภาค สำนักงานพลังงานจังหวัด องค์กรพัฒนาเอกชน สถาบันการศึกษาในท้องถิ่น
• ระดับภายในองค์กร การผสานแหล่งงบประมาณของหน่วยงานภายในสังกัดกระทรวงพลังงาน
• การประเมินผลโครงการโดยทีมประเมินผลภายนอก

ที่มา : เอกสารเผยแพร่ “โครงการการจัดทำแผนพลังงานชุมชน” กระทรวงพลังงาน

การดำเนินงานด้านพลังงานที่ผ่านมาของประเทศไทยตลอดระยะเวลา 10 กว่ีาปี ภายใต้การกำกับดูแลของภาครัฐได้มีความพยายามที่จะผลักดันให้เกิดการจัดตั้งสำนักงานต่างๆ ที่ทำหน้าที่ดูแลการจัดการพลังงานของประเทศจนกระทั่งเดือนตุลาคม 2545 เรื่องของพลังงานได้ถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นเรื่องสำคัญของชาติครั้งใหญ่ในการจัดตั้ง “กระทรวงพลังงาน” ซึ่งมีบทบาทที่สำคัญยิ่งต่อการจัดการพลังงานในประเทศ อันนำไปสูการพัฒนาที่ยั่งยืนอย่างจริงจังและเป็นรูปธรรม

จากบทเรียนในอดีตที่ผ่านมาเห็นได้ว่าหลายๆ โครงการทางด้านพลังงานไม่เกิดความยั่งยืน และประสบกับปัญหาต่างๆ มากมาย ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม และได้กลายเป็นปัญหาระดับชาติที่ต้องการรูปแบบการจัดการวางแผนแนวใหม่ที่จะช่วยให้ประวัติศาสตร์ไม่ซ้ำรอย

การจัดการใดๆ ให้เกิดผลดังวัตถุประสงค์ที่ได้วางไว้นั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีการวางแผนที่ดี เรื่องของพลังงานก็เช่นเดียวกัน การจัดการในโครงการขนาดเล็กอาจไม่จำเป็นต้องอาศัยปัจจัยที่นำมาพิจารณาหลายตัว แต่หากเป็นโครงการที่มีขนาดใหญ่การจัดการจะมีความซับซ้อนยุ่งยากขึ้นไป และจำเป็นต้องพิจารณาปัจจัยต่างๆ หลายตัวเพื่อการตัดสินใจ ทั้งนี้ จะต้องมีระเบียบวิธีการพิจารณาที่รัดกุมและเหมาะสม

การวางแผนพลังงานที่ผ่านมาของประเทศไทย

การวางแผนพลังงานในประเทศไทยแต่เดิมที่ผ่านมา เน้นการวางแผนจากบนสู่ล่าง (Top-Down) มีรูปแบบการตัดสินใจจากส่วนกลาง (Centralized) โดยกลุ่มนักวิชาการไม่กี่คน หลายโครงการมีการทำสัญญาจ้างองค์กรภายนอกใ้เข้าไปศึกษาวิเคราะห์และตัดสินใจดำเนินโครงการพลังงาน ซึ่งส่วนมากเป็นโครงการเพื่อการจัดหาพลังงานขนาดใหญ่ นอกจากนี้มีการส่งเสริมรณรงค์การประหยัดพลังงานตามสื่อต่างๆ แต่สิ่งเหล่านี้ไม่ได้ก่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้เรื่องของพลังงานในแต่ละบุคคลเท่าที่ควร ประชาชนส่วนใหญ่ยังคงขาดทัศนคติ และความตระหนักในการใช้พลังงานจึงยังไม่เกิดขึ้นอย่างจริงจังในสังคมไทย แม้กระทั่งการสร้างศักยภาพของบุคคลากรด้านการจัดการพลังงานเองก็แทบไม่มี ผลที่ตามมาคือ เรื่องของพลังงานก็ยังคงถูกละเลย และพลังงานยังคงถูกใช้อย่างไม่มีประสิทธิภาพ รวมทั้งไม่ก่อให้เกิดการสร้างสรรค์นวัตกรรมด้านเทคโนโลยีพลังงานที่เหมาะสมขึ้นในประเทศ

นอกจากนี้ การเกิดผู้ประกอบการด้านพลังงานทดแทนภายในประเทศและท้องถิ่นมีน้อยมาก การขาดแหล่งผลิตภายในประเทศทำให้อุปกรณ์ต่างๆ หายาก และมีราคาที่สูง การแข่งขันเพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพและองค์ความรู้ด้านพลังงานจึงยังไม่เกิดขึ้น การไม่มีกลไกการตลาดนี้เอง ทำให้ไม่สามารถผลักดันให้เกิดบริษัทที่ปรึกษาด้านพลังงานต่างๆ เช่น ที่ปรึกษาด้านการประเมินโครงการด้านพลังงานทดแทนและการอนุรักษ์พลังงาน ที่ปรึกษาด้านการออกแบบและวางระบบด้านพลังงาน ผู้บริโภคก็ไม่มีทางเลือก เทคโนโลยีและการจัดการเพื่อการประหยัดพลังงานจึงยังไม่ถูกนำไปใช้อย่างแพร่หลาย

จากที่กล่าวมาข้างต้น สาเหตุสำคัญเกิดจาก การละเลยประชาคม ในการเข้ามาร่วมบริหารจัดการพลังงานของท้องถิ่นตนเอง ประชาชนไม่เกิดความรู้สึกในการเป็นเจ้าของแผนงานและการมีพันธกิจในการที่จะจัดการร่วมกัน นี่เองคือจุดที่สำคัญยิ่งของการวางแผนพลังงานที่ผ่านมาที่ทำให้ไม่ยั่งยืนและประสบผลสำเร็จเท่าที่ควร

อีกทั้งปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม อันได้แก่ เรื่องของสภาวะโลกร้อน ปรากฏการณ์เรือนกระจก และการลดลงของชั้นโอโซน กำลังเกิดผลกระทบที่เด่นชัดขึ้นทุกวัน สังเกตได้จากสภาวะอากาศที่เปลี่ยนแปลง พายุไต้ฝุ่นที่มีความถี่และแรงขึ้น น้ำท่วม น้ำแข็งขั้วโลกที่ละลาย ธารน้ำแข็งที่ภูเขาน้ำแข็งละลาย เช่น ที่ภูเขาคีรีมันจาโรในแอฟริกาใต้ ที่มีการทำนายโดยนักวิทยาศาสตร์ว่าจะละลายหมดไปในปี ค.ศ. 2015

ส่วนปัญหาด้นเศรษฐกิจที่เน้นการพัฒนาจนเกินความพอดี การนำเข้าพลังงานสูง ก็ได้ส่งผลกระทบต่อเสถียรภาพความมั่นคงของประเทศอย่างมากด้วยเช่นกัน และนำมาซึ่งผลกระทบด้านสังคมและสุขภาวะของคนในประเทศ

จากปัญหาที่เกิดขึ้นนี้ ทำให้ผู้เกี่ยวข้องต้องกลับมาคิดทบทวนทิศทางของการวางแผนพลังงานในรูปแบบใหม่ ได้แก่ “การวางแผนพลังงานระดับชุมชน”

แนวความคิดของการวางแผนพลังงานชุมชน

การวางแผนพลังงานชุมชน มิได้มีความหมายถึงการวางแผนงานแบบทั่วๆ ไปในรายงาน แต่หากหมายรวมถึงกระบวนการที่จะผลักดันแผนปฏิบัติการพลังงานให้บรรลุวัตถุประสงค์ออกมาได้จริงเป็นรูปธรรมโดยการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนตลอดทั้งกระบวนการของการวางแผนและการปฏิบัติตามแผน โดยต้องมุ่งเน้นไปในทิศทางของพลังงานยั่งยืน สิ่งสำคัญของการวางแผนนั้น คือ การจะทำให้แผนที่คิดออกมานั้น นำมาปฏิบัติให้เป็นจริงเป็นรูปธรรมได้อย่างไร การคิดจนได้แผนออกมา จะไม่มีความหมายใดๆ หากแผนที่ว่านี้ไม่สามารถขับเคลื่อนลงสู่การปฏิบัติจนเกิดผลตามที่ได้ตั้งไว้อย่างแท้จริง ตัวชี้วัดที่สำคัญ คือ ในกระบวนการวางแผนพลังงานสามารถดึงชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมรับรู้สถานการณ์ปัญหาที่เกิดขึ้น และวิเคราะห์เพื่อหาทางเลือกในการแก้ปัญหา ตลอดจนมีคำมั่นสัญญาที่จะร่วมกันแก้ปัญหาในปัจจุบันและอนาคตได้

การวางแผนพลังงานที่เกิดจากระดับรากหญ้าหรือท้องถิ่น (Bottom-Up) ซึ่งหมายรวมถึงระดับจังหวัด อำเภอ เทศบาล ตำบล ชุมชนเล็กๆ นั้น ก่อให้เกิดพัฒนาการในการเรียนรู้ของชุมชนในด้านพลังงาน พร้อมๆ กับการปลูกฝังและปรับเปลี่ยนทัศนคติของบุคคลที่ใช้พลังงานอย่างรู้คุณค่า และเห็นความเป็นไปของสถานการณ์พลังงานที่เกิดขึ้น

การมีส่วนร่วมของประชาคมในการวางแผนพลังงานชุมชนนี้ จะมีระดับการมีส่วนร่วมตั้งแต่ต้นกระบวนการของการวางแผนพลังงานจนกระทั่งนำไปสู่การปฏิบัติจริง มิใช่เป็นเพียงการรับรู้รับฟังข้อมูลเท่านั้น แต่ต้องมีส่วนร่วมในการเข้ามาตัดสินใจวางแผนพลังงานของท้องถิ่นตนเองด้วย ทั้งนี้ รูปแบบของการตัดสินใจในการจัดการจะมีลักษณะที่กระจายศูนย์ (Decentralized) กล่วคือ ไม่ได้ถูกจัดการโดยส่วนกลางเพียงอย่างเดียว อันสอดคล้องกับการบริหารจัดการภาครัฐแนวใหม่ซึ่งให้ความสำคัญกับการบูรณาการ

นอกจากนั้น การวางแผนพลังงานหรือการใช้เทคโนโลยีพลังงานทดแทนใดๆ จะต้องแสดงผลที่เป็น ตัวชี้วัดเชิงเศรษฐศาสตร์ ที่เป็นรูปธรรมด้วย ในการวางแผนพลังงานนี้ สามารถคำนวณได้ว่าเงินที่เป็นค่าใช้จ่ายพลังงานไหลออกนอกชุมชนเท่าใด ข้อมูลนี้จะช่วยกระตุ้นชุมชนให้หาทางออกเพื่อแก้ไขปัญหาของเขาในที่สุด

ตัวชี้วัดที่สำคัญอีกตัวหนึ่ง ได้แก่ ตัวชี้วัดทางด้านสิ่งแวดล้อม กล่าวคือ สามารถคำนวณได้ว่าปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ปล่อยออกสู่บรรยากาศในแต่ละกิจกรรมของการใช้พลังงานเป็นเท่าใด และจะสามารถควบคุมให้อยู่ในขอบเขตได้อย่างไร กล่าวโดยสรุป การวางแผนพลังงานชุมชน จะประกอบไปด้วย 2 ช่วงหลัก ได้แก่

1. ช่วงแรก : การวางแผนพลังงาน (Planning Process) – เป็นช่วงเก็บข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูลและเทคโนโลยี รวมทั้งสร้างศักยภาพของชุมชนในการเรียนรู้เรื่องพลังงานและการวางแผน ผลลัพธ์ที่ได้จะเกิดแผนทางเลือกต่างๆ หรือที่เรียกว่า Scenarios แล้วนำแผนทางเลือกต่างๆ เหล่านี้เข้าสู่เวทีประชาคมเพื่อช่วยกันตัดสินใจว่าจะเลือกแผนพลังงานใด จากนั้นประชาคมจะร่วมกันลงรายละเอียดกิจกรรมนำไปสู่การปฏิบัติที่เป็นรูปธรรม หรือแผนปฏิบัติการ (Action Plan)

2. ช่วงที่สอง : ดำเนินการตามแผนปฏิบัติการ (Action Plan Implementation) – ช่งนี้เป็นช่วงของการนำแผนปฏิบัติการมาใช้จริงในชุมชน และเป็นขั้นตอนสำคัญที่ต้องอาศัยพลังประชาคมในการผลักดันและขับเคลื่อนงานให้เกิดความต่อเนื่อง

อนึ่ง การวาแผนพลังงานจะเกิดความยั่งยืนเพียงใดนั้น จำเป็นต้องได้รับแรงกระตุ้นส่งเสริมสนับสนุน ที่เป็นนโยบายของภาครัฐ อันได้แก่ กระทรวงพลังงาน ที่จะเป็นหน่วยงานหลักในการประสานการทำงานของภาคประชาคม ซึ่งประกอบด้วย หน่วยงานราชการระดับจังหวัด องค์กรพัฒนาเอกชน สถาบันการศึกษา องค์การบริหารส่วนท้องถิ่น และประชาชน เป็นต้น ทั้งนี้ เรื่องของพลังงานคงมิอาจเป็นความรับผิดชอบของใครคนใดคนหนึง หากแต่ต้องเป็นสำนึกหน้าที่และความรับผิดชอบร่วมกันในการรักษาไว้ซึ่งทรัพยากรและความอยู่ดีกินดีของประชาชนทุกคนในชาติ

ความเป็นมาของการวางแผนพลังงานชุมชนในประเทศไทย

จากจุดเริ่มต้นเล็กๆ ในปี พ.ศ.2543 สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสม ได้ร่วมกับรัฐบาลเดนมาร์ก จัดทำโครงการพลังงานยั่งยืนขึ้นในพื้นที่ 5 จังหวัด คือ นครราชสีมา สุรินทร์ อุบลราชธานี ร้อยเอ็ด และขอนแก่น โดยมีวัตถุประสงค์หลักคือ เพิ่มการงานของพลังงานทางเลือก และก่อให้เกิดความยั่งยืนต่อชุมชน โดยมีกลไกที่สำคัญคือ โครงการการวางแผนพลังงานระดับท้องถิ่น ที่เน้นไปที่ อบต. เป็นสำคัญ ระยะแรกในปี พ.ศ.2544 – 2545 สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสมได้จัดทำโครงการนำร่องขึ้น 5 พื้นที่ คือ

• ตำบลอู่โลก อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์
• ตำบลดงครั่งใหญ่ อำเภอเกษตรวิสัย จังหวัดร้อยเอ็ด
• ตำบลคูเมือง อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี
• ตำบลหนองเสาเล้า อำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น
• ตำบลหมูสี อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา

การวางแผนพลังงานในช่วงแรก สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสมได้ปรึกษาและทำงานร่วมกันหลายๆ ฝ่าย โดยเฉพาะที่สำคัญยิ่งคือ มูลนิธิพัฒนาอีสาน (NET) ที่ร่วมกันกำหนดแนวทางและขั้นตอนการดำเนินงานร่วมกันในพื้นที่แรก คือ ตำบลอู่โลก จากการทำโครงการนำร่องทั้ง 5 แห่ง พบว่าประชาชนส่วนใหญ่มีทัศนคติกับเรื่องพลังงานเป็นเรื่องไกลตัว แต่หลังจากดำเนินโครงการแล้ว มีการตระหนักและปรับเปลี่ยนทัศนคติใหม่เกี่ยวกับเรื่องพลังงานว่าเป็นเรื่องใกล้ตัวที่ชุมชนหรือประชาชนสามารถกำหนดทิศทางการจัดการเองได้ จากนั้นในปี พ.ศ.2546 สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสมได้รับทุนจากกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน (พพ.) ให้จัดทำโครงการการวางแผนพลังงานอีก 5 พื้นที่ ในจังหวัดนครราชสีมา คือ

• เทศบาลนคร นครราชสีมา อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา
• ตำบลไชยมงคล อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา
• เทศบาลตำบลพิมาย อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา
• ตำบลตะคุ อำเภอปักธงชัย จังหวัดนครราชสีมา
• ตำบลถนนโพธิ์ อำเภอโนนไทย จังหวัดนครราชสีมา

ต่อมาในปี พ.ศ.2548 กระทรวงพลังงานร่วมมือกับรัฐบาลเดนมาร์ก จัดทำโครงการ Reginal Energy Planning โดยมีความมุ่งเน้นการสร้างศักยภาพเจ้าหน้าที่สำนักงานพลังงานภูมิภาคให้สามารถจัดทำแผนพลังงานในระดับชุมชน ระดับจังหวัด และระดับภูมิภาคได้ โดยโครงการดังกล่าวได้มีการจัดทำแผนพลังงานจังหวัดทั้ง 75 จังหวัด และการวางแผนพลังงานชุมชน รวมทั้งสิ้น 24 แห่ง ดังนี้

ที่มา : “คู่มือการวางแผนพลังงานชุมชน” ศูนย์ประสานงานกลางการวางแผนพลังงานชุมชน สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ สำนักงานปลัดกระทรวงพลังงาน กระทรวงพลังงาน

พลังงานเป็นสิ่งจำเป็นต่อโลกและมนุษย์ทุกคน จากอดีตที่ผ่านมาจวบจนปัจจุบัน มนุษย์ใช้ประโยชน์จากพลังงานในการดำรงชีวิต โดยมีการใช้พลังงานจากแหล่งและปริมาณที่แตกต่างกัน ตลอดจนรูปแบบในการใช้งานก็แตกต่างกันออกไป ซึ่งขึ้นอยู่กับปัจจัยต่างๆ หลายประการ อาทิ สภาพทางภูมิศาสตร์ ภูมิอากาศ เทคโนโลยี วัฒนธรรมในการดำรงชีวิต เป็นต้น

อย่างไรก็ตาม การใช้พลังงานนั้น จากภาคการผลิตและการใช้งานหลายๆ ส่วน เช่น จากการเผาไหม้ถ่านหินและน้ำมัน ได้ก่อให้เกิดปัญหามากมาย ซึ่งนับวันจะทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้น ในขณะเดียวกันการใช้พลังงานได้มีอัตราที่เพิ่มขึ้นทุกๆ ปี และได้ส่งผลกระทบเชิงลบทางด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมของประเทศอย่างมาก ดังนี้

ผลกระทบทางเศรษฐกิจ การบริโภคพลังงานในปี พ.ศ.2543 ของประเทศไทย คิดเป็นมูลค่า 713,072 ล้านบาท หรือคิดเป็นประมาณ 70% ของงบประมาณในการพัฒนาประเทศ ซึ่งพลังงานเหล่านี้จำนวนกว่า 44% มาจากการนำเข้าจากต่างประเทศ คิดเ็ป็นมูลค่า 313,752 ล้านบาท ในขณะที่ประเทศไทยส่งออกข้าวในปี พ.ศ.2543 เป็นเงิน 60,000 ล้านบาท จำนวนเงินที่ต้องสูญเสียออกนอกประเทศแต่ละปีนั้นเป็นจำนวนไม่น้อยและมีทีท่าว่าจะสูงขึ้นทุกปี เนื่องจากประเทศไทยไม่สามารถผลิตพลังงานประเภทกระแสหลักอันเป็นเชื้อเพลิงฟอสซิล (น้ำมัน ก๊าซธรรมชาติ) ได้ในปริมาณที่เพียงพอ ทำให้ต้องพึ่งพาพลังงานจากต่างประเทศเป็นส่วนใหญ่

ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม มลพิษที่เกิดจากการบริโภคน้ำมัน เช่น อากาศเสียในกรุงเทพฯ และเมืองใหญ่ๆ เป็นปัญหาที่ทำร้ายสุขภาพของคนไทยทีละน้อย แต่ต่อเนื่องมาเป็นระยะเวลานาน จนทำให้การแก้ไขค่อนข้างยากขึ้นทุกวัน นอกจากนั้นผลกระทบที่เกิดขึ้นจากโรงไฟฟ้าที่ได้ส่งผลกระทบกับสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของผู้ที่อยู่ใกล้เคียงกับโรงไฟฟ้าก็ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน เช่น ที่โรงไฟฟ้าแม่เมาะ จังหวัดลำปาง เป็นต้น

ผลกระทบด้านสังคม จากความขัดแย้งระหว่างรัฐบาล การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย ภาคธุรกิจกับประชาชนในการจัดทำโครงการด้านพลังงาน เช่น กรณีการสร้างเขื่อนปากมูล การวางท่อก๊าซไทย – พม่า การสร้างโรงไฟฟ้าถ่านหินที่หินกรูด และบ่อนอก และการวางท่อก๊าซไทย – มาเลเซีย เป็นต้น เป็นความขัดแย้งที่เกิดมากขึ้นและสร้างความแตกแยกในหมู่ประชาชน ประเทศชาติขาดความสงบสุข

ปัญหาจากการใช้พลังงาน เป็นผลสืบเนื่องจากปัญหาพื้นฐานทางการศึกษาประกอบกับการจัดการพลังงานของประเทศในปัจจุบัน ที่มีการวางแผนพลังงานในลักษณะของการรวมศูนย์อยู่ที่ส่วนกลาง (Centralized System) ประชาชนทั่วไปไม่มีส่วนร่วมในการวางแผนและรับรู้ข้อมูลการใช้พลังงาน ทำให้ไม่เข้าใจสถานการณ์ด้านพลังงานของท้องถิ่นตนเอง และของประเทศโดยรวม การรณรงค์ด้านพลังงานก็เป็นเพียงการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ เช่น รณรงค์ให้ประหยัดพลังงาน โดยไม่ได้นำเสนอถึงสาเหตุของปัญหาและแนวทางในการแก้ปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม ทำให้การใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ และการแสวงหาทางเลือกอื่นๆ ในด้านพลังงานจึงไม่เป็นความตระหนักของสังคมเท่าที่ควร

ที่ผ่านมา การวางแผนพลังงานของประเทศไทยเน้นไปที่ความหมายในการแสวงหาแหล่งพลังงานเพื่อมาตอบสนองความต้องการใช้พลังงานของคนในประเทศเท่านั้น โดยการมองแบบองค์รวมและมิติในการแก้ปัญหาด้านอื่นๆ ของประเทศ รวมถึงปัญหาที่เกิดจากการบริโภคไปพร้อมๆ กันนั้นยังมีน้อยมาก

จากปัญหาที่ได้กล่าวมาทั้งหมด ทำให้สามารถคาดการณ์ได้ว่า ถ้าประเทศของเราจะดำเนินการในการจัดการพลังงานตามแบบแผนที่ผ่านมาอีก ในไม่ช้าเราต้องพบวิกฤติทางด้านพลังงาน เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

ด้วยเหตุนี้เอง ทำให้ต้องสรรหายุทธศาสตร์ในการจัดการพลังงานที่ทำให้เกิดผลกระทบต่างๆ เหล่านี้น้อยที่สุด ในระดับที่ชุมชนยอมรับ เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และทำให้ชุมชนกินดีอยู่ดี ซึ่งการวางแผนพลังงานชุมชน เป็นเครื่องมือที่มีส่วนช่วยแก้ปัญหาเหล่านี้ได้ เนื่องจาก

• เป็นเวทีการเรียนรู้ ที่ทำให้ชุมชนได้เห็นสถานภาพพลังงานของชุมชนเอง และได้ตระหนักในเรื่องศักยภาพของชุมชนด้านการจัดการทรัพยากรภายใน ตลอดจนได้รู้แนวทางในการแก้ไขปัญหา และมีเป้าหมายร่วมกันในการจัดการพลังงานของชุมชน โดยชุมชน และเลือกเทคโนโลยีที่เหมาะกับชุมชนนั้นๆ (แม้ยังมีข้อจำกัดในเรื่องของเทคโนโลยีและเศรษฐกิจอยู่) เพราะความแตกต่างของพื้นที่อาจทำให้วิธีการจัดการด้านพลังงานมีความแตกต่างกันฃ
• ช่วยให้เกิดการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น และยกระดับขีดความสามารถของประชาคมในท้องถิ่น เช่น องค์การบริการส่วนตำบล อำเภอ จังหวัด โดยชุมชนได้เข้ามามีส่วนร่วมอย่างเป็นรูปธรรมในการแก้ไขปัญหาด้านพลังงานของชุมชนเอง อันเป็นกระบวนการแห่งประชาธิปไตย ที่จะช่วยลดความขัดแย้งที่เกิดขึ้น และก่อให้เกิดพลังของของภาคประชาชน
• ช่วยให้เกิดการสร้างงานในท้องถิ่นที่มีการว่างงาน และนำไปสู่การพัฒนาชนบท งานใหม่อันจะนำไปสู่การพัฒนาชนบท และการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืนต่อไป

ตารางแสดงความแตกต่างของรูปแบบการวางแผนพลังงาน

ระหว่างการวางแผนพลังงานที่ผ่านมากับการวางแผนพลังงานชุมชน

ที่มา : “คู่มือการวางแผนพลังงานชุมชน” ศูนย์ประสานงานกลางการวางแผนพลังงานชุมชน สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ สำนักงานปลัดกระทรวงพลังงาน กระทรวงพลังงาน

1. เกิดพลังขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้ด้านพลังงาน เกิดการปรับทัศนคติ และจิตสำนึกในการพึ่งพาตนเองด้านพลังงาน การได้รับทราบข้อมูลด้านพลังงานที่แท้จริงของชุมชนต่างๆ ทำให้คนในชุมชนเกิดความตระหนักว่าปัญหาพลังงานเป็นปัญหาใหญ่ จึงต้องเร่งหาทางแก้ไขด้วยการลงมือปฏิบัติจริง ซึ่งผลจากการลงมือปฏิบัตินี้ได้ส่งผลต่อการปรับเปลี่ยนทัศนคติด้วยตัวของชุมชนเอง

2. เกิดพลังขับเคลื่อนในการส่งเสริมความกินดีอยู่ดีของคนในพื้นที่ เมื่อคนในพื้นที่สามารถเข้าถึงแหล่งความรู้และประยุกต์ใช้สิ่งรอบตัวเพื่อการผลิตและใช้พลังงานได้อย่างเหมาะสมและพอเพียง บนฐานการพึ่งพาตนเอง ส่งผลให้การดำรงชีวิตมีความสูงมากขึ้น

3. เกิดพลังผลักดันด้านการสร้างในท้องถิ่น ที่นำไปสู่การพัฒนาชนบท การพัฒนาเทคโนโลยีที่เหมาะสมต่อพื้นที่โดยเฉพาะเทคโนโลยีพลังงาน ไม่ว่าจะเป็นการจ้างผลิตอุปกรณ์เพื่อการประหยัดพลังงาน เครื่องมือทางเทคโนโลยีเพื่อแปลงพลังงาน อุปกรณ์ผลิตพลังงาน และเทคโนโลยีพลังงานหมุนเวียน ตลอดจนการนำเชื้อเพลิงท้องถิ่นมาใช้ทดแทนพลังงานที่นำเข้าจากภายนอก ซึ่งการใช้แรงงานและเชื้อเพลิงในท้องถิ่นเช่นนี้สะท้อนให้เห็นว่า เงินที่ลงทุนเพื่อผลิตพลังงานยังคงหมุนเวียนอยู่ในท้องถิ่น และสิ่งเหล่านี้จะเป็นพลวัตรที่สำคัญยิ่งต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจในระดับมหภาค

4. เกิดภูมิต้านทานในการพึ่งพาตนเอง ลดการพึ่งพาพลังงานนำเข้า ลดหนี้สิน ชุมชนมีโอกาสตัดสินใจด้วยตนเองมากขึ้น เช่น กองทุนเผาถ่านปลดหนี้ หรือการลดต้นทุนการผลิตโดยการลดต้นทุนค่าใช้จ่ายด้านพลังงาน

5. เกิดภูมิต้านทานต่อปัญหาสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศน์โดยรวม เกิดมุมมองและทัศนคติเกี่ยวกับการดูแลสิ่งแวดล้อมในทิศทางที่ดีขึ้น ที่สำคัญช่วยลดปัญหาด้านสุขภาพและความอยู่ดีมีสุขของชุมชนด้วย

6. เกิดพลังความคิดในการส่งเสริมและพัฒนาเทคโนโลยีที่เป็นประโยชน์ต่อพื้นที่ ก่อให้เกิดนวัตกรรมใหม่ๆ ในชุมชน ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบการจัดการพลังงานในชุมชนที่น่าสนใจ ศิลปวัฒนธรรม การประชาสัมพันธ์นวัตกรรมใหม่ของเทคโนโลยีพลังงานโดยชุมชน รวมทั้งอาชีพใหม่ๆ เกิดขึ้น

7. เกิดพลังขับเคลื่อนภาคประชาชน ทั้งเครือข่ายด้านพลังงาน เครือข่ายวิทยากรตัวคูณด้านพลังงานภาคประชาชน เมื่อชุมชนมีความรู้ ข้อมูล และตระหนักถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการใช้พลังงาน ซึ่งท้ายที่สุดนำไปสู่การแก้ปัญหาร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ

จากกระบวนการในการวางแผนพลังงานระดับท้องถิ่น ทำให้ชุมชนเกิดแนวคิดในการแก้ไขปัญหาจากเรื่องใกล้ๆ ตัว โดยใช้เทคโนโลยีพลังงานทางเลือก และปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น ปรับปรุงพฤติกรรมการใช้พลังงานให้มีความรับผิดชอบและมีประสิทธิภาพ โดยการนำเตาหุงต้มประสิทธิภาพสูง และเตาเผาถ่านประสิทธิภาพสูงไปใช้ในชุมชนให้มากขึ้น ซึ่งจะช่วยลดจำนวนการตัดต้นไม้ใหญ่มาทำถ่านได้ส่งผลให้เทคโนโลยีพื้นบ้าน หรือการคิดค้นเทคโนโลยีใหม่ๆ โดยวิทยากรตัวคูณในพื้นที่สามารถตอบสนองความต้องการใหม่ๆ ของประชาชนในการได้รับสินค้าพลังงาน และวิธีการผลิตที่ดีขึ้นอย่างทั่วถึง ซึ่งเป็นไปตามกลไกการตลาด และการกระตุ้นอุปสงค์อุปทานด้านพลังงานในที่สุด

บทเรียนจากการทำงานในพื้นที่ของกระทรวงพลังงานที่ผ่านมา ทำให้เห็นมุมมองของชุมชนเรื่องพลังงานว่าเป็นเรื่องใกล้และไกลตัว ใกล้ตัวเพราะเกี่ยวข้องกับการดำเนินชีวิตประจำวันตั้งแต่ตื่นเช้าจนกระทั่งเข้านอนที่พลังงานได้เข้ามามีบทบาทอยู่ตลอดเวลา ส่วนที่ไกลตัวเพราะเป็นเรื่องที่อยู่เหนือการควบคุม เช่น เมื่อเกิดปัญหาขาดแคลนพลังงานก็ไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ ฉะนั้น เมื่อพูดถึงเรื่องการวางแผนพลังงาน ชุมชนจึงไม่ค่อยเข้ามามีส่วนร่วม เพราะคิดว่าเป็นเรื่องไกลตัวแก้ไขได้ยาก แต่อย่างไรก็ตามคณะทำงานวางแผนพลังงานชุมชนรวมทั้งชาวบ้านต่างเห็นพ้องต้องกันว่า “ชุมชนจะเข้มแข็งและมีการพัฒนาที่ยั่งยืนได้พลังงานคือปัจจัยสำคัญ” ดังนั้น การรู้จักวางแผนพลังงานจึงเป็นอีกยุธศาสตร์หนึ่งของการพัฒนา เพื่อสร้างความเข้มแข็ง และความอยู่ดีมีสุขของชุมชนได้อย่างยั่งยืน

กล่าวโดยสุป ท้องถิ่นจะเข้มแข็งได้จำเป็นต้องมีกระบวนการเรียนรู้ที่ผ่านประสบการณ์จริง ทั้งการศึกษาทำความเข้าใจ การเก็บข้อมูลมาวิเคราะห์ และร่วมกันลงมือปฏิบัติ รวมทั้งการสรุปบทเรียน ติดตามประเมินผลเพื่อปรับปรุงแก้ไข บนพื้นฐานการมีส่วนร่วมของประชาชนในพื้นที่ ทั้งนี้เพราะกระทรวงพลังงานตระหนักแล้วว่า ปัญหาพลังงานคือปัญหาใหญ่ของประเทศที่ไม่สามารถแก้ไขได้เพียงฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายฝ่าย ยุทธศาสตร์การวางแผนพลังงานชุมชน โดยการน้อมนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นแนวทางหลักในการส่งเสริมวิธีคิดและปฏิบัติ จึงคำตอบของการเริ่มต้นแก้ปัญหาจากท้องถิ่นเล็กๆ หลายๆ แห่งร่วมกัน เพราะการมีส่วนร่วมของประชาชนทุกคนจะช่วยลดปัญหาราคาพลังงานที่เพิ่มสูงขึ้นทุกวัน และช่วยลดผลกระทบที่มีต่อสิ่งแวดล้อมได้เป็นอย่างดี ที่สำคัญคือเป็นการหล่อเลี้ยงสังคมไทยให้เป็นสังคมแห่งความรู้ที่เข้มแข็ง และยืนอยู่บนฐานของการพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต

ที่มา : เอกสารเผยแพร่ “โครงการการจัดทำแผนพลังงานชุมชน” กระทรวงพลังงาน

เส้นทางสู่แผนพลังงานที่ยั่งยืน มีดังนี้

1. สร้างความเข้าใจร่วมกัน เป็นการจัดเวทีประชาคม สร้างความรู้ความเข้าใจ แนะนำหน่วยงาน วัตถุประสงค์โครงการ ความรู้ด้านพลังงาน ผลที่ชุมชนจะได้รับ และร่วมกำหนดแนวทางการทำงาน

2. สร้างทีมคณะทำงานพลังงานชุมชน การคัดเลือกคณะทำงานเพื่อทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยนักวางแผนพลังงานประจำท้องถิ่นและเป็นวิทยากรตัวคูณด้านพลังงานต่อไป

3. จัดเก็บข้อมูลพลังงานในพื้นที่ การเก็บข้อมูลการใช้พลังงานและศักยภาพชุมชนแบบรายครัวเรือนเพื่อนำข้อมูลที่ได้มาใช้วิเคราะห์ประกอบการจัดทำแผนพลังงานชุมชน ซึ่งควรให้กลุ่มเยาวชนในพื้นที่เป็นผู้ดำเนินการ

4. ประมวลผลข้อมูล จัดทำสถานภาพพลังงาน เป็นการนำเอาข้อมูลที่สำรวจได้มาทำการวิเคราะห์หาปริมาณการใช้พลังงานแยก ประเภทและปริมาณการใช้ รวมทั้งค้นหาศักยภาพด้านพลังงานทดแทนในชุมชนโดยใช้เครื่องมือในการวิเคราะห์ เช่น สมดุลพลังงาน การหาความถี่ ร้อยละ เป็นต้น

5. การสะท้อนข้อมูลคืนสู่ชุมชน เป็นการจัดเวทีประชาคมเพื่อนำเสนอข้อมูลจากการวิเคราะห์ให้เกิดการสะท้อนกลับจากประชาคมเพื่อจัดความสำคัญของปัญหาและกำหนดปัญหาทิศทางวางแผนการใช้ พลังงานของชุมชน

6. ศึกษาดูงานเทคโนโลยีพลังงานที่ยั่งยืน เพื่อให้ชุมชนเกิดการเรียนรู้จากการศึกษาต้นแบบการวางแผนพลังงานจากชุมชนที่ได้ดำเนินการประสบผลสำเร็จ และศึกษาเทคโนโลยีพลังงานทางเลือกจากอุปกรณ์จริง

7. ประชุมระดมความคิดเห็นเพื่อจัดทำร่างแผนพลังงานของท้องถิ่น โดยการนำองค์ความรู้ที่ได้จากการดำเนินโครงการตั้งแต่เริ่มต้นมากำหนดเป็นแผนพลังงานชุมชนโดยการจัดลำดับตามความเร่งด่วนของปัญหา ซึ่งอาจจะเป็นการจัดเวทีโดยเฉพาะ หรือดำเนินการในขั้นตอนศึกษาดูงานก็ได้

8. รับฟังความคิดเห็นร่างแผนพลังงานกับประชาชนเพื่อจัดทำแผนพลังงานฉบับสมบูรณ์ เป็นเวทีเพื่อให้ประชาคมร่วมสะท้อนภาพของแผนพลังงานชุมชน รวมทั้งทบทวน ปรับปรุง ยืนยันแนวทางการแก้ไขปัญหาของชุมชน ตลอดจนร่วมกันประกาศพันธสัญญา ในการปฏิบัติตามแผน คัดเลือกผู้รับผิดชอบ และกำหนดกิจกรรมวัน D-DAY

9. ปฏิบัติตามแผนพลังงานที่วางไว้ การนำแผนไปสู่การปฏิบัติชุมชนจะต้องจัดระบบการบริหารจัดการในด้านต่างๆ ในชุมชน เช่น งบประมาณ ผู้รับผิดชอบ การติดตามผล เพื่อให้นำแผนไปสู่การปฏิบัติอย่างมีประสิทธิภาพ

10. สรุปบทเรียนการทำงานร่วมกัน เป็นการจัดเวทีแลกเปลี่ยนประสบการณ์ การทำงานด้านพลังงานของคณะทำงานร่วมกับผู้นำชุมชน และผู้ที่ได้รับผลจากการดำเนินโครงการ เพื่อนำบทเรียนที่ได้มาปรับใช้ในการดำเนินงาน ให้เกิดความยั่งยืนในอนาคต

ทำแล้วได้อะไร

ความเข้มแข็งของท้องถิ่นถูกสร้างเสริม ริเริ่มอนุรักษ์พลังงาน สืบสานภูมิปัญญา พึ่งพาตนเองแบบพอเพียง หล่อเลี้ยงฐานอาชีพชุมชน ลดรายจ่ายสร้างรายได้ ก่อเกิดเทคโนโลยีใหม่ พัฒนาหลักสูตรในโรงเรียน ชะลอโลกร้อนสภาพแวดล้อมสดใส ประชาธิปไตยเต็มใบ ปราชญ์พลังงานเกิดขึ้นมากมาย สังคมไทยอยู่ดีมีสุข

เหตุผลอีกอย่างหนึ่งก็คือ อยากใช้พื้นที่ตรงนี้ประชาสัมพันธ์การทำงานเรื่องการวางแผนพลังงานชุมชนของพวกเราชาวพลังงานชุมชนด้วย อยากให้ชุมชน โดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (เทศบาล/อบต.) ได้รับรู้ว่าพวกเรากำลังทำอะไรกัน จะได้มีความรู้ ความเข้าใจเรื่องของการวางแผนพลังงานชุมชนว่าทำกันอย่างไร มีประโยชน์ต่อท้องถิ่น ต่อชุมชนของตนเองอย่างไร…และอีกไปยาลใหญ่

ขอออกตัวก่อนว่าผมเองไม่ได้ความรู้ และความชำนิชำนาญเรื่องของพลังงานขนาดที่จะเรียกได้ว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญ หรือเป็นนักวิชาการด้านนี้แต่อย่างใด อีกทั้ง มีประสบการณ์การทำงานด้านการวางแผนพลังงานชุมชนเพียงน้อยนิด จึงมิบังอาจให้คำปรึกษาหรือคำแนะนำแก่ผู้ใดได้ จึงขอเป็นเพียงสื่อกลางในการร่วมกันถ่ายทอดแนวคิด และประสบการณ์การทำงานร่วมกันน่าจะดีกว่า ถือซะว่าพื้นที่ตรงนี้เป็นเวทีของการแลกเปลี่ยนรู้ก็แล้วกัน

มีข้อคิดเห็นการทำงานดีๆ แนะนำกันได้ครับ จะโดยผ่านทาง http://yodyok.wordpress.com แห่งนี้ หรือที่ yodyok@hotmail.com ก็ได้ จะติจะชมกันก็ยินดีรับฟังทุกความเห็นครับผม…

“โครงการจัดทำแผนพลังงานชุมชน” เป็นอีกแคมเปญหนึ่งครับที่กระทรวงพลังงานได้ริเริ่มดำเนินงานขึ้นร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) เพื่อสร้างจิตสำนึกการอนุรักษ์พลังงาน และพัฒนาพลังทดแทนตามศักยภาพที่ชุมชนมี ผ่านกระบวนการวางแผนและการจัดการของคนในชุมชนเอง โครงการฯ นี้ เริ่มเดินเครื่องเป็นครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2549 โดยเริ่มต้นดำเนินงานในพื้นที่นำร่องทั่วประเทศรวม 24 อปท.

ปี พ.ศ. 2550 ได้ขยายผลการดำเนินงานเพิ่มขึ้นเป็นจำนวน 80 อปท. และปี พ.ศ. 2551 อีกจำนวน 162 อปท. สำหรับปี พ.ศ. 2552 นี้ กระทรวงพลังงานจะดำเนินการเพิ่มอีกจำนวน 300 อปท. ทั่วประเทศ ซึ่งจนถึงวันที่ผมเขียนบทความนี้ ทุกจังหวัดน่าจะได้รายชื่อของ อปท. ที่จะดำเนินงานในปี 2552 นี้ ครบถ้วนแล้ว รวมๆ ดูก็ 566 อปท. เข้าไปแล้ว แต่ทั่วประเทศน่าจะมีเป็นหลักพันหลักหมื่น อปท. ซึ่งการจะให้กระทรวงพลังงานดำเนินการจนครบถ้วนกระบวนความใน อปท. ทั่วประเทศ ก็คงต้องใช้ระยะเวลาที่ยาวนานพอสมควรล่ะครับ ถึงตรงนั้นก็คงต้องดูกันต่อไปว่าแนวทางการดำเนินโครงการฯ จะเป็นไปในทิศทางไหน

แผนพลังงานชุมชนคืออะไร…? บางท่านอาจจะไม่คุ้นหู ไม่เคยได้ยินชื่อเสียงเรียงนามของโครงการฯ นี้มาก่อน รูปแบบและแนวคิดการวางแผนพลังงานชุมชนเกิดขึ้นครั้งแรกโดยองค์กรพัฒนาเอกชนที่มีชื่อว่า “สมาคมเทคโนโลยีที่เหมาะสม” และ “กระทรวงพลังงาน” ได้นำแนวคิดนี้มาขยายผล พร้อมทั้ง น้อมนำเอาปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นแนวทางหลักในการส่งเสริมทัศนคติเรื่องการใช้พลังงานอย่างยั่งยืน และใช้เทคโนโลยีพลังงานอย่างง่ายๆ ที่เหมาะสมตามศักยภาพของแต่ละท้องถิ่นแต่ละชุมชน โดยให้ทุกฝ่าย ทุกส่วนของชุมชนเข้ามามีบทบาท มีส่วนร่วมคิดร่วมทำจนจบกระบวนการ และเกิดเป็นแผนพลังงานของชุมชน

กระบวนการทำงานเพื่อให้เกิดแผนที่ว่า มีอยู่ 10 ขั้นตอนด้วยกัน ซึ่ง 10 ขั้นตอน ดังกล่าว ประกอบไปด้วย

1. การสร้างความเข้าใจร่วมกันกับชุมชน : การวางแผนพลังงานจะสำเร็จได้ชุมชนต้องเข้าใจที่มาของโครงการฯ และยอมรับการเข้าร่วมโครงการฯ ในรูปของตัวแทน อาสาสมัคร โดยร่วมเป็นคณะทำงานพลังงานชุมชน ขั้นตอนนี้จะเป็นการจัดเวทีประชาคม สร้างความรู้ความเข้าใจในวัตถุประสงค์ของโครงการฯ ผลที่ชุมชนจะได้รับ และร่วมกำหนดแนวทางการทำงานเบื้องต้นร่วมกัน

2. สร้างทีมงานคณะทำงานพลังงานชุมชน : เป็นขั้นตอนของการอาสาเข้ามาเป็นคณะทำงานเพื่อทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยนักวางแผนพลังงานประจำท้องถิ่น ซึ่งคณะทำงานพลังงานของชุมชนต้องเข้าใจ และพร้อมผลักดันกระบวนการทำงานของโครงการให้ประสบความสำเร็จตามเป้าหมาย และเป็นวิทยากรตัวคูณด้านพลังงานต่อไป

3. การสำรวจเก็บข้อมูลพลังงานในพื้นที่ : เป็นการเก็บข้อมูลการใช้พลังงาน และศักยภาพชุมชนแบบรายครัวเรือน เพื่อนำข้อมูลที่ได้สำหรับการวิเคราะห์เพื่อประกอบการจัดทำแผนพลังงานชุมชน โดยให้ตัวแทนชุมชนและเยาวชนในพื้นที่มีส่วนร่วมในการสำรวจข้อมูลพลังงานชุมชนของตนเอง

4. การวิเคราะห์/ประมวลผลข้อมูลเพื่อจัดทำสถานภาพพลังงาน : นำข้อมูลที่ได้จากขั้นตอนที่ 3 มาทำการวิเคราะห์ หาปริมาณการใช้พลังงาน แยกประเภทและปริมาณการใช้ รวมทั้งค้นหาศักยภาพด้านพลังงานทดแทนในชุมชนโดยใช้เครื่องมือในการวิเคราะห์ด้านต่างๆ เช่น สมดุลพลังงาน การหาความถี่ ร้อยละ เป็นต้น เพื่อให้ได้ข้อมูลพลังงานของชุมชน และทราบรอยรั่วไหลของการใช้พลังงานสำหรับนำมาใช้วางแผนพลังงานต่อไป

5. สะท้อนข้อมูลพลังงานคืนสู่ชุมชน : เป็นการจัดเวทีประชาคม เพื่อนำเสนอข้อมูลที่ได้จากการวิเคราะห์ตามขั้นตอนที่ 4 สะท้อนกลับคืนให้ชุมชนรับทราบ เพื่อตรวจสอบข้อมูลด้านพลังงานของชุมชนเอง ทั้งปริมาณการใช้ การสูญเสียเงินตราสำหรับการบริโภคพลังงานประเภทต่างๆ และเพื่อให้ทุกคนในชุมชนหันกลับมามองดูวิถีการใช้พลังงานของตนเอง รับทราบถึงรอยรั่วไหลของการใช้พลังงาน และปัญหาที่เกิดขึ้น จะได้กำหนดทิศทางเพื่อวางแผนการใช้พลังงานของชุมชนต่อไป

6. ศึกษาดูงานเทคโนโลยีพลังงานที่ยั่งยืน : เรียนรู้โลกกว้างจากการศึกษาต้นแบบการวางแผนพลังงานจากชุมชนที่ได้ดำเนินการจนประสบผลสำเร็จ และศึกษาเรียนรู้เทคโนโลยีพลังงานทางเลือกจากอุปกรณ์จริง จากแหล่งเรียนรู้ต่างๆ เพื่อจุดประกายความคิดและสร้างแรงบันดาลใจในการใช้เทคโนโลยีพลังงานยั่งยืน

7. ประชุมระดมความคิดเห็นเพื่อจัดทำร่างแผนพลังงานระดับชุมชน : เป็นกระบวนการของการนำเอาองค์ความรู้ต่างๆ ที่ได้จากการดำเนินโครงการฯ ตั้งแต่เริ่มต้นมาหาทางออกร่วมกัน ริเริ่มการจัดการ เพื่อให้เกิดเป็นแผนพลังงานของชุมชน

8. ประชาพิจารณ์ร่างแผนพลังงานร่วมกันเพื่อจัดทำแผนพลังงาน : เป็นเวทีเพื่อให้ประชาคมร่วมสะท้อนภาพของแผนพลังงานชุมชน รวมทั้งทบทวน ปรับปรุง ยืนยันแนวทางการแก้ไขปัญหาของชุมชน ตลอดจนร่วมกันประกาศพันธสัญญาในการปฏิบัติตามแผน และเพื่อขอความเห็นชอบในการจัดทำแผนพลังงานร่วมกันของชุมชน

9. ปฏิบัติการตามแผนพลังงานที่วางไว้ (โครงนำร่อง) : เป็นขั้นตอนของการนำแผนไปสู่การปฏิบัติจริงตามกิจกรรมต่างๆ ที่วางไว้ ชุมชนจะต้องจัดระบบการบริหารจัดการในด้านต่างๆ ในชุมชน เช่น งบประมาณ ผู้รับผิดชอบ การติดตามผล ตลอดจนสามารถเกิดมีวิทยากรตัวคูณด้านพลังงานของชุมชน

10. สรุปบทเรียนการทำงานร่วมกัน : เป็นการจัดเวทีแลกเปลี่ยนประสบการณ์การทำงานด้านพลังงานของคณะทำงานร่วมกัน เพื่อนำบทเรียนที่ได้มาปรับใช้ในการดำเนินงานให้เกิดความยั่งยืนในอนาคต ประเมินปัญหาอุปสรรค และผลกระทบที่เกิดขึ้น พร้อมวางแผนการทำงานในปีต่อๆ ไป

จะเห็นได้ว่ากว่าจะเกิดเป็น “แผนพลังงานชุมชน” ต้องผ่านกระบวนการ ผ่านขั้นตอนที่ดูแล้วเหมือนจะยุ่งยากพอสมควร อีกทั้ง ยังจะต้องอาศัยการร่วมแรงร่วมใจกันของสมาชิกทุกคน และผู้ที่เกี่ยวข้องทุกฝ่ายในชุมชนด้วย และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องของการสละเวลาว่างๆ จากการงานอาชีพประจำวันเพื่อมาทำกิจกรรม มาดำเนินงานร่วมกันนั้น จากบทเรียนการทำงานที่ผ่านมาที่ผมเองได้พบได้เจอะเจอ เรื่องนี้ค่อนข้างจะเป็นปัญหา และเป็นอุปสรรคในการทำงานพอสมควร เพราะการบริหารจัดการคนหมู่มาก และมีผู้ร่วมดำเนินงานหลายๆ ฝ่ายให้ว่างตรงกันนั้น เป็นเรื่องที่ยากเอามากๆ…เรื่องนี้ เอาไว้วันหน้าวันหลังจะนำมาเล่าสู่กันฟัง

ท่านที่ไม่รู้จักมักคุ้นกับการดำเนินงานของโครงการฯ นี้มาก่อน ก็คงจะพอเข้าใจในเบื้องต้นนะครับ วันนี้เอาแบบคร่าวๆ ไปก่อนก็แล้วกัน เขียนอะไรยาวๆ นี่ ไปๆ มาๆ ชักเริ่มงงๆ…เริ่มตีบตันทางความคิดนิดหน่อย แล้วพบกันคราวหน้าครับ แต่บอกไม่ได้เหมือนกันว่าจะเป็นเมื่อไหร่ ต้องว่างเว้นจากการงานอาชีพประจำวันจริงๆ ถึงจะได้มานั่งคิดนั่งเขียนอะไรที่เป็นสาระกับเขาบ้าง ปกติไม่ค่อยมีสาระครับ…ฮ่า ๆ ๆ…จบดีกว่า…สวัสดีครับ